PHÁT TRIỂN CỜ TƯỚNG NGƯỜI LỚN TUỔI TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH DƯỚI GÓC NHÌN KINH TẾ THỂ THAO XÃ HỘI

DEVELOPING OLDER ADULTS' XIANGQI PARTICIPATION IN HO CHI MINH CITY: A SOCIAL SPORTS ECONOMICS PERSPECTIVE

ThS. Trần Ngọc Long, TS. Dương Thanh Bình

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Già hóa dân số đang trở thành một xu hướng xã hội quan trọng trên phạm vi toàn cầu. Theo tiếp cận già hóa năng động và già hóa khỏe mạnh, việc duy trì hoạt động thể chất, hoạt động trí tuệ và tương tác xã hội giữ vai trò thiết yếu đối với chất lượng sống của người lớn tuổi [7], [8], [9]. Trong bối cảnh đó, thể thao cộng đồng không chỉ là hoạt động giải trí mà còn là công cụ can thiệp xã hội có khả năng hỗ trợ sức khỏe, giảm cô đơn và tăng cường sự tham gia của người lớn tuổi vào đời sống cộng đồng.

Tại Việt Nam, các chính sách về người cao tuổi và phát triển thể dục thể thao đều nhấn mạnh vai trò của hoạt động văn hóa, thể thao và giao lưu cộng đồng đối với nâng cao chất lượng sống [1], [2], [3]. Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị lớn, có mạng lưới công viên, nhà văn hóa, câu lạc bộ, trung tâm thể dục thể thao và khu dân cư đông đúc. Đây là môi trường thuận lợi để phát triển các hoạt động thể thao trí tuệ phù hợp với người lớn tuổi.

Cờ tướng có nhiều ưu thế nổi bật đối với nhóm người lớn tuổi. Môn cờ này có chi phí tham gia thấp, không yêu cầu thể lực cao, dễ tổ chức trong nhiều không gian khác nhau, đồng thời đòi hỏi người chơi duy trì trí nhớ, khả năng phân tích, dự đoán và ra quyết định. Bên cạnh giá trị rèn luyện trí tuệ, bàn cờ còn là không gian giao tiếp xã hội, giúp người lớn tuổi gặp gỡ bạn bè, chia sẻ kinh nghiệm sống và duy trì cảm giác thuộc về cộng đồng.

Từ góc nhìn kinh tế thể thao xã hội, giá trị của phong trào cờ tướng người lớn tuổi không chỉ đo bằng số lượng người tham gia, mà còn bằng các lợi ích xã hội như tăng vốn xã hội, cải thiện sức khỏe tinh thần, duy trì kết nối liên thế hệ và giảm áp lực an sinh trong dài hạn [5], [10], [11], [12]. Bài báo này phân tích thực trạng, giá trị và định hướng phát triển phong trào cờ tướng của người lớn tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2026-2030.

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận liên ngành giữa thể thao cộng đồng, kinh tế thể thao xã hội, sức khỏe cộng đồng và phát triển người cao tuổi. Khung lý thuyết dựa trên các quan điểm về già hóa năng động, già hóa khỏe mạnh [7], [8], vốn xã hội [10], lợi ích tâm lý - xã hội của tham gia thể thao [11] và đo lường tác động xã hội của hoạt động thể thao cộng đồng [12].

Các phương pháp được sử dụng gồm: phân tích và tổng hợp tài liệu; phân tích thực tiễn về không gian sinh hoạt, hình thức tổ chức và giá trị xã hội của cờ tướng người lớn tuổi; so sánh với các hoạt động thể thao cộng đồng phổ biến; tham khảo ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực quản lý thể thao, câu lạc bộ cờ tướng và hoạt động người cao tuổi; phân tích SWOT để xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức; dự báo xu hướng phát triển giai đoạn 2026-2030. Nguồn dữ liệu gồm văn bản pháp luật, chính sách, báo cáo chuyên môn, tài liệu về thể thao cộng đồng và các nghiên cứu quốc tế liên quan.

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. Đặc điểm tham gia và giá trị xã hội của cờ tướng người lớn tuổi

Phong trào cờ tướng của người lớn tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh được duy trì qua nhiều hình thức: sinh hoạt tự phát tại công viên, khu dân cư, quán cà phê; sinh hoạt bán chính thức tại nhà văn hóa, câu lạc bộ; và các giải giao lưu hoặc hội thao dành cho người cao tuổi. Tính đa dạng này cho thấy cờ tướng có khả năng thích ứng tốt với điều kiện đô thị, đồng thời đáp ứng nhu cầu khác nhau của người tham gia.

Khác với nhóm người chơi trẻ thường hướng đến thi đấu hoặc nâng cao trình độ, người lớn tuổi tham gia cờ tướng chủ yếu vì mục tiêu duy trì hoạt động trí tuệ, giao lưu xã hội, giải trí lành mạnh và giữ nếp sinh hoạt tích cực. Vì vậy, đánh giá phong trào cờ tướng người lớn tuổi cần đặt trong khung kinh tế thể thao xã hội, tức chú trọng giá trị sức khỏe, xã hội và cộng đồng thay vì chỉ tập trung vào thành tích thi đấu.

Bảng 1. Giá trị xã hội của cờ tướng đối với người lớn tuổi

Nguồn: Tổng hợp và phân tích của nhóm nghiên cứu.

Bảng 1 cho thấy cờ tướng có thể tạo ra nhiều lớp giá trị xã hội với chi phí tổ chức tương đối thấp. Đây là điểm quan trọng của kinh tế thể thao xã hội: hiệu quả không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp, mà còn ở khả năng tạo kết nối cộng đồng, giảm cô đơn, duy trì hoạt động nhận thức và hỗ trợ sức khỏe tinh thần [10], [11], [12].

3.2. Không gian sinh hoạt và các điểm nghẽn của phong trào

Không gian sinh hoạt tự phát là hình thức phổ biến nhất. Người lớn tuổi thường chơi cờ tại công viên, quán cà phê, khu dân cư hoặc điểm sinh hoạt cộng đồng. Ưu điểm của hình thức này là dễ tiếp cận, chi phí thấp và linh hoạt về thời gian. Tuy nhiên, hạn chế là thiếu cơ sở vật chất ổn định, khó thống kê số người tham gia và khó tổ chức hoạt động giao lưu có hệ thống.

Không gian câu lạc bộ và nhà văn hóa có tính tổ chức cao hơn. Đây là nơi có thể xây dựng lịch sinh hoạt, phân nhóm trình độ, tổ chức giải giao lưu, mời huấn luyện viên hoặc cán bộ chuyên môn hướng dẫn. Tuy nhiên, mô hình này thường phụ thuộc vào kinh phí, nhân sự quản lý và sự phối hợp giữa ngành thể thao, hội người cao tuổi, chính quyền địa phương và cộng đồng người chơi.

Kỳ thủ Lê Thiên Vị (sinh năm 1943) trong một giải cờ tướng úp tại TPHCM năm 2025 (nguồn Vietnamchess)

Các hoạt động hội thao, giải giao lưu và chương trình cộng đồng có vai trò tạo động lực tham gia, nhưng phần lớn chưa diễn ra thường xuyên. Điều lệ, nhóm tuổi, hình thức thi đấu, tiêu chí khen thưởng và hoạt động truyền thông chưa được chuẩn hóa đầy đủ. Bên cạnh đó, chưa có hệ thống đo lường tác động xã hội như số người tham gia thường xuyên, mức độ hài lòng, cảm giác gắn kết, sức khỏe tinh thần hoặc mức độ giao lưu liên thế hệ.

Một hạn chế khác là chuyển đổi số chưa được khai thác hiệu quả. Các nền tảng số có thể hỗ trợ quản lý câu lạc bộ, thông báo lịch sinh hoạt, lưu trữ ván đấu, tổ chức giao lưu trực tuyến và lan tỏa hình ảnh tích cực của người lớn tuổi. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần phù hợp với khả năng tiếp cận của người lớn tuổi, tránh tạo thêm rào cản tham gia [4].

3.3. Định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030

Phân tích SWOT cho thấy phong trào cờ tướng người lớn tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh có điểm mạnh về chi phí thấp, không gian linh hoạt và giá trị xã hội rõ rệt; có cơ hội từ chính sách già hóa khỏe mạnh, mạng lưới câu lạc bộ, thiết chế văn hóa - thể thao và chuyển đổi số; nhưng còn điểm yếu về dữ liệu, chuẩn hóa tổ chức, nhân sự phụ trách và đo lường hiệu quả. Các định hướng phát triển cần tập trung vào tính bền vững, khả năng nhân rộng và tác động xã hội.

Bảng 2. SWOT và định hướng phát triển cờ tướng người lớn tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh

Thứ nhất, cần phát triển hệ thống câu lạc bộ cờ tướng cộng đồng. Câu lạc bộ nên được tổ chức tại công viên, nhà văn hóa, trung tâm thể dục thể thao, hội người cao tuổi và khu dân cư. Bên cạnh việc mở rộng số lượng, cần chú trọng chất lượng sinh hoạt thông qua người phụ trách, lịch hoạt động ổn định, nhóm giao lưu phù hợp trình độ và môi trường thân thiện với người lớn tuổi.

Thứ hai, cần chuẩn hóa các giải giao lưu định kỳ. Các giải không nên đặt nặng thành tích mà cần chú trọng kết nối xã hội, khuyến khích tham gia và duy trì động lực sinh hoạt. Điều lệ thi đấu, nhóm tuổi, thời gian thi đấu, tiêu chí khen thưởng và công tác truyền thông cần được thiết kế phù hợp với sức khỏe và tâm lý người lớn tuổi.

Thứ ba, cần kết nối phong trào cờ tướng với các chương trình y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe tinh thần. Cờ tướng có thể được lồng ghép vào hoạt động của hội người cao tuổi, chương trình sức khỏe cộng đồng, ngày hội gia đình hoặc các hoạt động liên thế hệ. Cách tiếp cận này giúp mở rộng ý nghĩa của cờ tướng từ giải trí sang hỗ trợ sức khỏe và chất lượng sống.

Thứ tư, cần thúc đẩy chuyển đổi số ở mức phù hợp. Các công cụ đơn giản như nhóm thông tin câu lạc bộ, lịch giải trực tuyến, thư viện ván đấu, video hướng dẫn và truyền thông về gương người chơi tích cực có thể giúp phong trào lan tỏa rộng hơn. Đồng thời, cần tránh phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng số, vì một bộ phận người lớn tuổi vẫn cần hỗ trợ trực tiếp.

Thứ năm, cần xây dựng hệ thống đo lường tác động xã hội. Các chỉ số có thể gồm số câu lạc bộ hoạt động thường xuyên, số người tham gia, số giải giao lưu, mức độ hài lòng, cảm giác gắn kết xã hội, hoạt động liên thế hệ và khả năng duy trì sinh hoạt sau một thời gian tham gia. Kết quả đo lường sẽ giúp chứng minh giá trị xã hội của phong trào, làm căn cứ huy động nguồn lực và hoàn thiện chính sách [12].

4. KẾT LUẬN

Cờ tướng là hoạt động thể thao trí tuệ phù hợp với người lớn tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh nhờ chi phí tham gia thấp, cường độ vận động nhẹ, khả năng tổ chức linh hoạt và giá trị rõ rệt đối với nhận thức, tinh thần và kết nối xã hội. Dưới góc nhìn kinh tế thể thao xã hội, cờ tướng không chỉ là hình thức giải trí mà còn là công cụ tạo vốn xã hội, hỗ trợ sức khỏe tinh thần và nâng cao chất lượng sống của người lớn tuổi.

Tuy vậy, phong trào hiện còn hạn chế về dữ liệu chuyên biệt, chuẩn hóa tổ chức, cơ chế phối hợp liên ngành, truyền thông số và đo lường tác động xã hội. Giai đoạn 2026-2030 cần tập trung vào phát triển câu lạc bộ cộng đồng, chuẩn hóa giải giao lưu, kết nối y tế dự phòng, thúc đẩy hoạt động liên thế hệ, ứng dụng chuyển đổi số phù hợp và xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả xã hội. Cách tiếp cận này góp phần phát triển cờ tướng như một thành tố bền vững của thể thao cộng đồng và chính sách già hóa khỏe mạnh tại đô thị hiện đại.

Cụ Hoàng Nam Tuấn TPHCM (109 tuổi) (nguồn LIên đoàn Cờ tướng VN)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quốc hội. (2009). Luật Người cao tuổi. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia.
2. Quốc hội. (2018). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, Thể thao. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
3. Thủ tướng Chính phủ. (2024). Quyết định số 1189/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội.
4. Chính phủ. (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Hà Nội.
5. Lương Kim Chung, Trần Hiếu, & Dương Nghiệp Chí. (2011). Kinh tế học thể dục thể thao. Hà Nội: NXB Thể dục Thể thao.
6. Lương Kim Chung, & Nguyễn Văn Tuấn. (2014). Marketing thể thao. Hà Nội: NXB Thể dục Thể thao.
7. World Health Organization. (2002). Active Ageing: A Policy Framework. Geneva: WHO.
8. World Health Organization. (2020). Decade of Healthy Ageing 2021-2030. Geneva: WHO.
9. United Nations. (2023). World Social Report: Leaving No One Behind in an Ageing World. New York: United Nations.
10. Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.
11. Eime, R., Young, J., Harvey, J., Charity, M., & Payne, W. (2013). A systematic review of the psychological and social benefits of participation in sport. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 10, 135.
12. Taylor, P., Davies, L., Wells, P., Gilbertson, J., & Tayleur, W. (2015). Measuring the Social Impact of Community Sport and Physical Activity. Sheffield Hallam University.