PHÁT TRIỂN CỜ NGƯỜI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NHƯ SẢN PHẨM VĂN HÓA - THỂ THAO

DEVELOPING HUMAN XIANGQI IN HO CHI MINH CITY AS A CULTURAL-SPORT PRODUCT

ThS. Trần Ngọc Long, TS. Dương Thanh Bình

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh kinh tế văn hóa và kinh tế thể thao phát triển mạnh, các hoạt động thể thao truyền thống không chỉ được đánh giá bằng số lượng người tham gia hoặc thành tích thi đấu, mà còn bằng khả năng tạo lập giá trị văn hóa, truyền thông, du lịch và thương hiệu địa phương [4], [5], [8]. Chủ trương phát triển thể dục thể thao Việt Nam đến năm 2030 cũng nhấn mạnh yêu cầu mở rộng phong trào, phát triển sản phẩm thể thao gắn với văn hóa, cộng đồng và chuyển đổi số [1], [2], [3].

Cờ người là hình thức trình diễn đặc biệt của cờ tướng, trong đó các quân cờ được thay thế bằng con người và ván đấu được thể hiện qua sự kết hợp giữa chiến thuật cờ tướng, trang phục, nghi lễ, âm nhạc, võ thuật và nghệ thuật trình diễn. Khác với cờ tướng thi đấu thông thường, cờ người tạo ra trải nghiệm trực quan, có khả năng thu hút cả công chúng không chuyên. Vì vậy, cờ người không chỉ là hoạt động thể thao mà còn là sản phẩm văn hóa - giải trí có tiềm năng phát triển thành sự kiện cộng đồng.

Tại Việt Nam, cờ người thường xuất hiện trong lễ hội truyền thống, ngày hội văn hóa, hội thao cộng đồng hoặc các chương trình biểu diễn. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hiện đại, việc tổ chức cờ người gặp nhiều thách thức do yêu cầu về không gian, nhân sự biểu diễn, kịch bản, trang phục, âm thanh, an toàn, truyền thông và kinh phí. Nếu không được chuẩn hóa, hoạt động này dễ dừng lại ở hình thức biểu diễn đơn lẻ, thiếu sức lan tỏa và khó tạo giá trị kinh tế bền vững.

Biểu diễn cờ người tại Cung Văn hóa Lao động TPHCM 1987 (nguồn Liên đoàn Cờ TPHCM)

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch và thể thao lớn của cả nước, có hệ thống phố đi bộ, công viên, trường học, trung tâm văn hóa, nhà văn hóa và mạng lưới truyền thông phát triển. Đây là điều kiện thuận lợi để cờ người được tổ chức như sản phẩm văn hóa - thể thao đặc thù, gắn với giáo dục, du lịch đô thị, không gian công cộng và truyền thông số. Từ khoảng trống nghiên cứu và yêu cầu thực tiễn đó, bài báo này phân tích thực trạng, nhận diện giá trị và đề xuất giải pháp phát triển cờ người tại Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2026-2030.

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận liên ngành giữa kinh tế thể thao, kinh tế văn hóa, quản trị sự kiện, marketing thể thao và phát triển thể thao truyền thống. Khung phân tích được xây dựng trên các quan điểm về kinh tế học thể dục thể thao [4], marketing thể thao [5], [8], du lịch sự kiện [9], đòn bẩy sự kiện thể thao [10], du lịch văn hóa [11] và truyền thông số trong thể thao [12].

Các phương pháp nghiên cứu gồm: phân tích và tổng hợp tài liệu; quan sát thực tiễn hoạt động cờ người trong một số sự kiện văn hóa - thể thao; so sánh với mô hình tổ chức sự kiện văn hóa và sự kiện thể thao cộng đồng; tham khảo ý kiến chuyên gia thuộc lĩnh vực quản lý thể thao, văn hóa, huấn luyện cờ tướng và tổ chức sự kiện; phân tích SWOT để nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức. Nguồn dữ liệu gồm văn bản quản lý nhà nước, báo cáo chuyên môn của ngành văn hóa - thể thao, tài liệu về cờ tướng và các nghiên cứu quốc tế liên quan đến marketing thể thao, du lịch sự kiện và truyền thông số [6], [7].

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. Giá trị văn hóa - thể thao của cờ người

Cờ người là một hình thức biểu đạt độc đáo của cờ tướng truyền thống. Nếu cờ tướng thông thường tập trung vào tư duy chiến thuật trên bàn cờ, thì cờ người mở rộng trải nghiệm sang không gian văn hóa, trình diễn và tương tác cộng đồng. Chính sự kết hợp giữa yếu tố trí tuệ và yếu tố sân khấu hóa tạo nên giá trị khác biệt của loại hình này.

Biểu diễn cờ người tại lễ hội nghinh Ông - Cần Giờ TPHCM 2013 (ảnh Phan Văn Trung - Đội cờ người TPHCM)

Từ góc nhìn văn hóa, cờ người góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị truyền thống thông qua trang phục, nghi lễ, âm nhạc, võ thuật và biểu tượng quân cờ. Từ góc nhìn giáo dục, người xem, đặc biệt là học sinh, có thể tiếp cận các nguyên lý chiến thuật, tinh thần kỷ luật, khả năng phối hợp và tư duy chiến lược bằng hình thức trực quan hơn. Từ góc nhìn thể thao cộng đồng, cờ người giúp mở rộng đối tượng tiếp cận vì khán giả không biết chơi cờ vẫn có thể theo dõi thông qua bình luận, hình ảnh, âm thanh và kịch bản biểu diễn.

Bảng 1. Giá trị của cờ người dưới góc nhìn văn hóa - thể thao

Nguồn: Tổng hợp và phân tích của nhóm nghiên cứu.

Bảng 1 cho thấy cờ người có khả năng kết nối nhiều trường giá trị trong cùng một sản phẩm. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhiều hoạt động thể thao thuần túy: cờ người vừa có lõi chuyên môn của cờ tướng, vừa có khả năng trình diễn, giáo dục, truyền thông và quảng bá địa phương [9], [11].

3.2. Thực trạng tổ chức và các điểm nghẽn phát triển

Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển cờ người: hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao tương đối đa dạng, nhiều không gian công cộng có khả năng tổ chức sự kiện, phong trào cờ tướng có nền tảng cộng đồng và môi trường truyền thông số phát triển. Các trường học, trung tâm văn hóa, nhà văn hóa, phố đi bộ, công viên và lễ hội đô thị đều có thể trở thành không gian tổ chức cờ người ở các quy mô khác nhau.

Tuy nhiên, thực trạng phát triển cờ người hiện nay còn bộc lộ nhiều hạn chế. Thứ nhất, hoạt động thường diễn ra theo sự kiện đơn lẻ, phụ thuộc vào dịp lễ hội hoặc chương trình cộng đồng, chưa có lịch thường niên ổn định. Thứ hai, quy trình tổ chức chưa được chuẩn hóa, từ kịch bản nghi lễ, bố trí bàn cờ, trang phục, âm thanh, an toàn, thuyết minh đến truyền thông sự kiện. Thứ ba, thiếu dữ liệu về số lượng chương trình, quy mô khán giả, hiệu quả truyền thông và khả năng thu hút tài trợ, làm cho việc chứng minh giá trị kinh tế còn khó khăn.

Một điểm nghẽn khác là sản phẩm truyền thông còn mỏng. Nhiều chương trình cờ người có hình ảnh đẹp nhưng chưa được thiết kế như nội dung số có khả năng lan tỏa sau sự kiện. Trong bối cảnh truyền thông xã hội phát triển, mỗi chương trình cần được chuẩn bị từ trước với kịch bản quay, bình luận, hình ảnh nhận diện, video ngắn, livestream và dữ liệu tương tác để gia tăng giá trị truyền thông [12].

Từ góc nhìn kinh tế thể thao, thách thức lớn nhất không phải là thiếu giá trị văn hóa, mà là thiếu mô hình quản trị đủ khả năng kết nối các nguồn lực. Nếu cờ người tiếp tục được tổ chức như một tiết mục phụ trợ, giá trị kinh tế sẽ hạn chế. Ngược lại, nếu được thiết kế như sản phẩm sự kiện có lịch trình, tiêu chuẩn, chủ thể chịu trách nhiệm và cơ chế tài trợ rõ ràng, cờ người có thể trở thành sản phẩm văn hóa - thể thao có sức sống trong đô thị hiện đại [9], [10].

3.3. Giải pháp phát triển cờ người giai đoạn 2026-2030

Phân tích SWOT cho thấy cờ người tại Thành phố Hồ Chí Minh có điểm mạnh về giá trị văn hóa, hình ảnh trình diễn và khả năng thu hút cộng đồng; có cơ hội từ không gian công cộng, trường học, lễ hội, du lịch đô thị và truyền thông số; nhưng cũng đối mặt với điểm yếu về chi phí tổ chức, thiếu chuẩn hóa, thiếu dữ liệu và thiếu lịch sự kiện ổn định. Các giải pháp phát triển cần chuyển trọng tâm từ tổ chức tự phát sang quản trị sản phẩm.

Bảng 2. SWOT và giải pháp phát triển cờ người tại TP. Hồ Chí Minh

Thứ nhất, cần chuẩn hóa quy trình tổ chức cờ người. Một bộ hướng dẫn tối thiểu nên bao gồm quy định về không gian bàn cờ, nhân sự biểu diễn, trang phục, âm thanh, thuyết minh, an toàn, trọng tài, kịch bản khai cuộc và phương án truyền thông. Chuẩn hóa không làm mất tính sáng tạo của từng sự kiện, mà tạo nền tảng để hoạt động có thể nhân rộng, đánh giá và thu hút tài trợ.

Thứ hai, cần hình thành lịch sự kiện thường niên. Cờ người có thể được tổ chức theo ba tuyến: ngày hội văn hóa - thể thao trong trường học; sự kiện cờ người tại phố đi bộ, công viên và không gian công cộng; chương trình cờ người gắn với lễ hội, du lịch và quảng bá địa phương. Việc hình thành lịch ổn định giúp công chúng có thói quen theo dõi, đồng thời giúp doanh nghiệp có cơ sở tham gia tài trợ dài hạn.

Thứ ba, cần gắn cờ người với giáo dục học đường. Các chương trình trải nghiệm, hội thi và ngày hội văn hóa có thể giúp học sinh tiếp cận cờ tướng bằng hình thức sinh động, từ đó bồi dưỡng tư duy chiến lược, tinh thần tập thể và ý thức bảo tồn văn hóa dân tộc. Đây cũng là cách mở rộng nguồn lực nhân sự cho hoạt động biểu diễn và truyền thông về cờ tướng.

Thứ tư, cần đẩy mạnh truyền thông số và đo lường hiệu quả. Mỗi sự kiện cờ người nên có kế hoạch nội dung trước, trong và sau chương trình, gồm video ngắn, livestream, hình ảnh hậu trường, bình luận chuyên môn, câu chuyện nhân vật và dữ liệu tương tác. Việc đo lường lượt xem, lượt tham dự, mức độ lan tỏa và giá trị tài trợ sẽ giúp cờ người được nhìn nhận như một sản phẩm có khả năng tạo giá trị, thay vì chỉ là hoạt động minh họa lễ hội [12].

Thứ năm, cần xã hội hóa nguồn lực trên cơ sở hợp tác đa bên. Cơ quan quản lý giữ vai trò định hướng và bảo đảm chuẩn mực; liên đoàn, câu lạc bộ và huấn luyện viên bảo đảm chất lượng chuyên môn; trường học, trung tâm văn hóa và đơn vị sự kiện cung cấp không gian, nhân sự, kịch bản; doanh nghiệp tham gia tài trợ; truyền thông và nền tảng số giúp mở rộng công chúng. Mô hình này phù hợp với logic đòn bẩy sự kiện thể thao, trong đó sự kiện chỉ tạo giá trị bền vững khi được gắn với chiến lược khai thác trước và sau sự kiện [10].

4. KẾT LUẬN

Cờ người tại Thành phố Hồ Chí Minh có tiềm năng phát triển thành sản phẩm văn hóa - thể thao đặc thù nhờ khả năng kết hợp giữa cờ tướng, trình diễn văn hóa, giáo dục cộng đồng, truyền thông số và du lịch đô thị. Giá trị của cờ người không chỉ nằm ở hoạt động biểu diễn, mà còn ở năng lực kết nối giữa thể thao truyền thống, bản sắc văn hóa, không gian công cộng và kinh tế sự kiện.

Tuy nhiên, hoạt động này hiện vẫn đối mặt với các hạn chế về tính thường xuyên, chuẩn hóa tổ chức, dữ liệu khán giả, sản phẩm truyền thông, nguồn lực tài trợ và cơ chế phối hợp liên ngành. Vì vậy, phát triển cờ người giai đoạn 2026-2030 cần tập trung vào năm hướng chính: chuẩn hóa quy trình tổ chức; xây dựng lịch sự kiện thường niên; kết nối giáo dục học đường; đẩy mạnh truyền thông số và đo lường hiệu quả; tăng cường xã hội hóa nguồn lực. Cách tiếp cận này góp phần chuyển cờ người từ một hoạt động lễ hội đơn lẻ thành một sản phẩm văn hóa - thể thao có giá trị giáo dục, truyền thông, du lịch và kinh tế trong bối cảnh đô thị hiện đại.

Ảnh Phan Văn Trung - Đội cờ người TPHCM 2010

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Chính phủ. (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Hà Nội.
2. Thủ tướng Chính phủ. (2024). Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 15/10/2024 phê duyệt Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội.
3. Quốc hội. (2018). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, Thể thao. Hà Nội: NXB Chính trị Quốc gia Sự thật.
4. Lương Kim Chung, Trần Hiếu, & Dương Nghiệp Chí. (2011). Kinh tế học thể dục thể thao. Hà Nội: NXB Thể dục Thể thao.
5. Lương Kim Chung, & Nguyễn Văn Tuấn. (2014). Marketing thể thao. Hà Nội: NXB Thể dục Thể thao.
6. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2023). Báo cáo tổng kết công tác văn hóa, thể thao và du lịch năm 2023. Hà Nội.
7. Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh. (2024). Báo cáo hoạt động thể dục thể thao Thành phố Hồ Chí Minh năm 2024. Thành phố Hồ Chí Minh.
8. Pitts, B. G., & Stotlar, D. K. (2013). Fundamentals of Sport Marketing (4th ed.). Fitness Information Technology.
9. Getz, D., & Page, S. J. (2016). Progress and prospects for event tourism research. Tourism Management, 52, 593-631.
10. Chalip, L. (2004). Beyond impact: A general model for sport event leverage. Sport in Society, 7(2), 226-252.
11. Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12-21.
12. Abeza, G., O'Reilly, N., Seguin, B., & Nzindukiyimana, O. (2015). Social media and relationship marketing in sport. International Journal of Sport Communication, 8(2), 120-142.